Literatura Oświecenia

 Klasycyzm był dominującym nurtem w ówczesnej literaturze. Odzwierciedlał założenia, zgodnie z którymi to, co chce uchodzić za prawdziwe, powinno być jasne i proste. Dlatego też dążenia twórców były ukierunkowane na przekazanie uniwersalnych prawd w nieskomplikowanej formie. 
Sztuka powinna naśladować rzeczywistość, dlatego twórca musi zrezygnować z wszelkich dziwacznych i niezrozumiałych środków stylistycznych.
 Na gruncie polskim ten wyznacznik był szczególnie respektowany. Bowiem dzieła polskiego oświecenia były bardzo zaangażowane w sprawy kraju, co ma bezpośredni wpływ na rozwój publicystyki.Wśród twórców klasycyzmu znany jest:

• Ignacy Krasicki Bajki, Satyry, Myszeida;
• Franciszek Bohomolec Pan dobry;
• Franciszek Dmochowski Sztuka rymotwórcza;

Proza:

 W klasycyzmie europejskim szczególne miejsce zajęła proza. Jej rozkwit miał miejsce w Anglii i Francji. Do najpopularniejszych dzieł ówczesnego okresu zaliczamy przygodową książkę Daniela Defoe Przypadki Robinsona Kruzoe. Pisarz stworzył nowy typ powieści przygodowej, której bohater zostaje odcięty od znanego sobie świata i jest samotnym rozbitkiem. Wśród licznych prozaików, warto również wymienić nazwiska takich pisarzy jak:

•  Henry Fielding Historia życia Toma Jonesa;
•  Aleksander Pope Pukiel włosów ucięty (inny tytuł: Lok porwany);

Sentymentalizm:

 Estetyka ładu i harmonii, jaką prezentował klasycyzm, budziła wiele kontrowersji. Poddawano w wątpliwość wizję świata uporządkowanego. Uważano, że jeżeli poznajemy rzeczywistość poprzez zmysły i doświadczenie, to każdy z nas poznaje ją zgoła inaczej. Zatem nie istnieje uniwersalna rzeczywistość i dlatego możemy mówić o licznych, często wewnętrznie sprzecznych, światach.
 Źródeł owych konfliktów przedstawiciele sentymentalizmu, upatrywali w odejściu człowieka od świata przyrody. Nurt ten był opozycyjny względem klasycyzmu. Zamiast kultu rozumu, sentymentaliści cenili świat ludzkich uczuć, a pochwałę dobrodziejstw kultury zastępowali zachwytem nad pięknem przyrody. Wewnętrzne przeżycia i natura są najczęściej podejmowanymi tematami dzieł przedstawicieli tego nurtu. Taka treść utworu generowała nowy typ bohatera, który był człowiekiem wrażliwym, ufającym bardziej swoim uczuciom, aniżeli rozumowi. Podmiot ujawnia namiętności, które nim targają, jest zazwyczaj nieszczęśliwie zakochany. 
 Najchętniej stosowanymi gatunkami w tym nurcie były powieść sentymentalna oraz sielanka.
 Przedstawicielami sentymentalizmu byli:

• Jean – Jacques Rousseau Nowa Heloiza;
• Franciszek Karpiński Tęskność na wiosnę, Laura i Filon;
• Franciszek Dionizy Kniaźnin Dwie lipy, Dwie gałązki.

Rokoko:

 Tematyka utworów powstałych w tym nurcie również wiązała się z miłością, jednak w przeciwieństwie do sentymentalizmu, była to miłość zmysłowa, namiętna. Jednak to nie temat był głównym wyznacznikiem tej literatury. Ważniejszym elementem pisarstwa rokokowego była forma tekstu, która powinna wzbudzić swoją kunsztowną budową zachwyt. W przeciwieństwie do klasycyzmu, teksty miały cieszyć odbiorcę, pełnić jedynie funkcję rozrywkową, a nie utylitarną, dlatego były pozbawione treści ideologicznych.

 Przedstawicielami rokoka byli:

• Choderlos de Laclos Niebezpieczne związki;
• Jan Potocki Rękopis znaleziony w Saragossie;
• Dionizy Kniaźnin Erotyki.

Przykłady tekstów:

• Ignacy Krasicki, Lew i zwierzęta

 Gdy się wszystkie zwierzęta u lwa znajdowały,  Był dyskurs: jaki przymiot w zwierzu doskonały.
 Słoń roztropność zachwalał, żubr mienił powagę,
 Wielbłądy wstrzemięźliwość, lamparty odwagę;
 Niedźwiedź moc znamienitą, koń ozdobną postać,
 Wilk staranie przemyślne, jak zdobyczy dostać,
 Sarna kształtną subtelność, jeleń piękne rogi,
 Ryś odzienie wytworne, zając rącze nogi;
 Pies wierność, liszka umysł w fortele obfity,
 Baran łagodność, osieł żywot pracowity.
 Rzekł lew, gdy się go wszyscy o zdanie pytali:
 "Według mnie ten najlepszy, co się najmniej chwali".

Filozofia Oświecenia

 Epoka oświecenia bywa również fakultatywnie nazywana „wiekiem filozofów”, wskazuje na ogromny wpływ ówczesnych myślicieli. Filozofia francuskiego oświecenia była antyfeudalna i krytykowała autorytet religii, a angielskie myślicielstwo bazowało na światopoglądzie Franciszka Bacona.
Warto jeszcze wspomnieć Kartezjusza, który wprawdzie tworzył wcześniej, jednakże jego przekonania były dla wielu źródłem inspiracji.

Filozofowie:

• Francis Marie Arouet (Wolter) - jeden z najbardziej znanych myślicieli epoki, opowiadał się za równością wszystkich ludzi wobec prawa, a także uznaniem zasady, że każda jednostka może mieć własne przekonania. Był racjonalistą i przeciwstawiał się fanatyzmowi religijnemu. Jako deista wierzył w istnienie Boga, który jest najwyższą instancją, twierdził nawet, że "jeśli nie byłoby Boga, trzeba by go wymyśleć", jednak uważał, że jest On jedynie Stwórcą, który nie ingeruje w funkcjonowanie swego dzieła.

• Denis Diderot - postulował zwrócenie uwagi na naturę i nauki przyrodnicze. To właśnie na podstawie obserwacji świata przyrody wysnuł wniosek, że Bóg nie istnieje, bowiem nie ma tam śladów Jego działania. Według filozofa, społeczeństwa, które oddalają się od natury, są skazane na cierpienie, dlatego że to właśnie w świecie przyrody można odnaleźć podstawy moralności. 

 

•  John Locke - według tego filozofa, człowiek rodzi się jako „czysta tablica” (tabula rasa), która w trakcie życia jest zapisywana. Locke uważał, że doświadczenia i wychowanie kształtują człowieka, mają wpływ na jego poglądy i zachowanie. Wskazywał na dwa sposoby zdobywania doświadczenia. Pierwszy wynika z oddziaływania na jednostkę czynników zewnętrznych, drugi to doświadczanie samego siebie.

Oświecenie

Ramy czasowe:

 Przyjmuje się, że Oświecenie rozpoczyna się w latach 80' XVII w., a kończy rokiem 1789 - wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

Krótka charakterystyka:

Nazwa oświecenie pochodzi od "światła rozumu ludzkiego". Wiąże się z wiarą w rozum ludzki jako naturalne światło pozwalające poznać człowieka i świat.
 Inne nazwy tej epoki to: 

• racjonalizm,
• wiek filozofów;

 Epoka wiąże się z paroma nowymi teoriami:

• empiryzm- (pochodzi od Franciszka Bacona) uznaje sposób poznawania świata,
• deizm- nowy pogląd w dziedzinie religii uznający istnienie Boga i akceptujący jego nakazy lecz zaprzeczający ingerencji Boga w sprawy świata,
• ateizm- pogląd religijny całkowicie negujący istnienie Boga,
• sentymentalizm- pogląd popierający wiarę w uczucia człowieka nie negujący sfery jego przeżyć. Wiązał się ze zwrotem ku naturalizmowi,
• sensualizm- według tego poglądu świat można poznać jedynie poprzez wrażenia zmysłowe tj. wzrok, zapach, dotyk, smak,
• racjonalizm- eksponuje rolę rozumu w dochodzeniu do prawdy i wiedzy,
• teoria Johna Locke'a "tabula rasa" (czysta karta). Według tej teorii człowiek rodzi się bez jakichkolwiek doświadczeń i dziedzicznych cech. Doświadczenie zdobywa dopiero pod wpływem obserwacji zew. świata i kontaktu z ludźmi.

Literatura Baroku

 Długotrwałość baroku sprawiła, że w epoce wystąpiły różnorodne nurty literackie oraz pojawiło się wielu wybitnych twórców. Głównym założeniem, wspólnym dla literatury całej Europy (poza Francją), było odchodzenie od ideałów i poetyki renesansowej.


 Pod wpływem twórczości włoskiego poety, powstał nurt poetycki zwany marinizmem. Zakładał on tworzenie sztuki nie takiej, która opisuje świat, a takiej, która odwołuje się do innych, powstałych wcześniej utworów. Poeta ma w perfekcyjny sposób posługiwać się językiem. Ze względu na najwybitniejszego przedstawiciela, Luis de Góngora, na terenie Hiszpanii marinizm był także nazywany gongoryzmem. Z polskich poetów nawiązujących do marinizmu, należy wymienić:

•  Jan Andrzej Morsztyn;
•  Stanisław Herakliusz Lubomirski;
•  Samuel Twardowski.

 Na początku XVI wieku, obok oficjalnego nurtu kultury, której twórcami i odbiorcami były warstwy uprzywilejowane, powstał nurt ludowy. Nazywa się go literaturą plebejską lub sowizdrzalską. Tworzyli ją potrafiący pisać mieszczanie, ubodzy nauczyciele szkół parafialnych czy żacy (czyli ówcześni studenci).

Przykłady tekstów pochodzących z Baroku:

Jan Andrzej Morsztyn, Lutnia

Lutniąś wziął w rękę, która-ć w różne tony

Zagra, jako jej każą różne strony.

Najdziesz tu chorał zwyczajny i czasem

Niżej od inszych odezwie-ć się basem.

I ekstrawagant wmiesza się, więc i to

Będzie, zerwie się bydlęce jelito:

Ale też podczas tonem niemierzianem

Ozwie się kwintą i krzyknie sopranem.

A że choć struny różne głosy mają,

Na jednej lutni wszytkie pieśni grają.

Obierz-że sobie to, co ku twej myśli,

 A co-ć się nie zda, miń albo przekréśli!

 Stanisław Herakliusz Lubomirski, Somnus 

PRIMUS

Łoże łabędzim wysypane puchem
Miękkimi rozkosz wyścieła naspami,
Głowa w nich tonie jako w morzu suchem,
Skubanych gęsi zgrążona wałami,
Tu sen w głębokim tchnie w pierzynach duchem,
I wczas pełnymi wypiewa piersiami,
Oczy zielona jedwabnica cieni,
By w nie nie wstrzelił Febus swych promieni.

SECUNDUS

Na bawełnianych stróże nogach chodzą,
Co przystępują blisko do łożnice.
Drzwi na zawiasach ostrożnie uwodzą,
Każdemu kłódka ciche zwiera lice;
Co się odecknie, to wachlarzem chłodzą,
Portyjerami ciemniąc okiennice,
Jeszcze tu słońce swych blasków nie siało,
Choćby trojakim ogniem zagorzało.

TERTIUS

Kłopot i głowy łamiące starania,
Niewczasy, myśli, frasunek, choroby,
Tęsknice serca, trudności niespania,
Płacz i lamenty, przestrachy i co by
Było przyczyną do wczasu przerwania,
W łańcuchach jęczy za progiem, a doby
Pomyślne chodzą w patynkach jerchowych,
By nie wzruszyły pierwiastków cukrowych.

QUARTUS

Po gabinecie w kryształowej rynie
Do smaczniejszego snu przysposobienia
Wszystkim źródło wdzięcznomruczne płynie,
Dyjamentowe dno miasto kamienia,
Tu morskie sobie pływając boginie
Skrytym kanałem uchodzą do cienia,
Po brzegach matki swe rozwiły włosy,
Zefir im głaszcze kędzierzawe czosy.

Kultura i sztuka Baroku

Sztuka barokowa we wszystkich swoich przejawach posiada zbieżne cechy. Z założenia ma być skomplikowana i niejasna, a co za tym idzie – pozbawiona ładu, dysharmonijna. Odwoływać ma się do wartości indywidualnych, nie zbiorowych, wywoływać u odbiorcy niepokój i oddziaływać na możliwie największą liczbę jego zmysłów. Charakterystyczne są dla niej ruch i zamiłowanie do ogromu.

Architektura i rzeźba:

 Zarówno religijna, jak i świecka, architektura barokowa odznaczają się monumentalnością. Budowle miały olśniewać swoją wspaniałością i przepychem. Konstrukcje opierały się na liniach krzywych, które sprawiały wrażenie ich płynności, poruszania się. Istotne było też operowanie światłem i cieniem oraz optyczne powiększanie wnętrz budowli.

  Twórcy i ich dzieła znajdujące się na terenie Polski:

•  Giovanni Trevano, Kościół Świętych Piotra i Pawła w Krakowie;

•  Tylman z Gameren, Kościół Świętej Anny w Krakowie;

•  Wawrzyniec Senes, Zamek Krzyżtopór w Ujeździe.

 Barokowe rzeźby wpisywały się w poetykę epoki swoim bogactwem i szczegółowością wykonania oraz kontrastem przedstawianych treści. Ich autorzy, poprzez nadawanie swoim wytworom niejednolitych, wyszukanych kształtów usiłowali wywoływać wrażenie ruchu.

 Przykładami wybitnych rzeźbiarzy są:

• Ekstaza Świętej Teresy, Giovanni Lorenzo Bernini;
• Zdobienie trumny Świętego Stanisława w Katedrze na Wawelu wykonane przez Piotra van der Rennen.

Malarstwo:

 Malarstwo w epoce baroku przeżywało swój bujny rozkwit. Tworzono obrazy zawierające sceny mistyczne, alegoryczne, mitologiczne, pejzaże, portrety i martwe natury. Istotną rolę odgrywał koncept, ważne było zaskakiwanie odbiorcy dzieła sztuki. Malarze, aby silniej oddziaływać na zmysły, stosowali krzywe, powyginanych linie, gry światła i cienia. 

 Poza wielkim malarstwem barokowym, obejmującym tereny całej Europy, istniało także malarstwo charakterystyczne wyłącznie dla ziem polskich. Było ono powiązane z kulturą sarmacką i odnosiło się do jej kultu tradycji. Szlachta zamawiała zmarłym krewnym portrety trumienne. Malowano je najczęściej na blaszanych płytkach. Przedstawiały twarz zmarłego i podczas uroczystości pogrzebowych były przymocowywane do trumny.

Barok

Ramy czasowe:

  W Europie Barok rozpoczyna się w połowie XVI w, a kończy pod koniec XVII w. W Polsce epoka rozpoczyna się w latach 70' i 80' XVI w, a schyłek epoki to lata 40' XVII w.

 Krótka charakterystyka:

  Nazwa epoki pochodzi prawdopodobnie od portugalskiego słowa "barocco", które oznacza perłę o nieregularnym, stożkowatym kształcie. Taka perła jest rzadko spotykana, a więc bardzo ceniona. Była jednocześnie czymś dziwacznym. Termin "barok" sugerował zatem coś niezwykłego, dziwnego, oryginalnego, a więc budzącego niepokój.

  Dominującymi uczuciami w obliczu dręczących człowieka dylematów stały się niepewność i niepokój. Ważne miejsce w literaturze i sztuce baroku zajmowały tematy śmierci, przemijania i marności życia doczesnego.

 Ruchy reformacyjne sprawiły, że ludzie musieli wybrać religię i decydować o swoim ostatecznym potępieniu bądź zbawieniu. Kryzysowi religijnemu towarzyszyły wielkie odkrycia w nauce – Kopernik, Galileusz, wynalazki i odkrycia geograficzne podważyły teorie uporządkowanego i skończonego świata. Dla ludzi baroku świat jest nieuporządkowany, wielki i nieskończony.

Literatura Renesansu

 Przedstawiciele literaccy:

• Jan Kochanowski – czołowy polski humanista, najwybitniejszy przedstawiciel epoki; w swojej twórczości podejmował tematykę filozoficzną, patriotyczną, moralną, zajmował się wsią, naturą i pięknem świata, pisał o człowieku i jego codzienności; ma w swoim dorobku cykl pieśni, trenów, fraszek; jego utwory mają przemyślaną kompozycję, są wierne tradycji antycznej i urozmaicone, bogate w figury stylistyczne.

 

                                                          Raki

Folgujmy paniom nie sobie, ma rada;
Miłujmy wiernie nie jest w nich przysada.
Godności trzeba nie za nic tu cnota,
Miłości pragną nie pragną tu złota.
Miłują z serca nie patrzają zdrady,
Pilnują prawdy nie kłamają rady.
Wiarę uprzejmą nie dar sobie ważą,
W miarę nie nazbyt ciągnąć rzemień każą.
Wiecznie wam służę nie służę na chwilę,
Bezpiecznie wierzcie nierad ja omylę.

• Mikołaj Rej – twórca piszący po polsku, z bogatym dorobkiem, niezwykle czynny i aktywny, choć jego dzieła nie mogą dorównać Kochanowskiemu; napisał m.in. Żywot człowieka poczciwego.

                                                            Człowiek - bańka

Nie baczy żaden, iż jest by bańka stłuczona,
Która ma być po chwili w śmieci wyrzucona,
Chociaj z niej szpikanarda nadobnie woniała
A po chwili we błocie wnet będzie leżała.
Nie toć jest jeszcze rozkosz, iż kto w obfitości
Świata marnie używa a bez roztropności.
Umieć też to i źwirzę, co po lesie chodzi,
Skacze sobie bujając, aż w sidło ugodzi.
A wszakoż nade wszytko dobre dokończenie
To ma mieć w każdej rzeczy osobne baczenie.
A kto tego nie patrzy, prędko się wybodzie.
Bo więc i nalepszą rzecz przywiedzie ku szkodzie,
Która gdy bez rozmysłu sprawowana będzie,
Uplecie się jak kokosz we zgrzebiach na grzędzie.
Dobryć miód pczołom bywa, kiedy ji zbierają,
A wżdy widzisz, dla niego iż gardła dawają.
I mysz nędzna, gdy u niej orzechy obaczą.
                                          Barzo ją więc motyką prześladować raczą.